Kháng sinh từ lâu đã trở thành “lá chắn” quan trọng trong ngành chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, việc lạm dụng kháng sinh không đúng cách đã và đang để lại nhiều hệ lụy nghiêm trọng: từ kháng thuốc, ô nhiễm môi trường đến nguy cơ mất an toàn thực phẩm và ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng. Dù các cảnh báo được đưa ra liên tục, vẫn có một thực tế đáng lo ngại là nhiều người nuôi vẫn chọn sử dụng kháng sinh, thậm chí dùng vượt liều hoặc sử dụng sai mục đích.

Vậy đâu là nguyên nhân thực sự khiến người nuôi tiếp tục phụ thuộc vào kháng sinh, dù hiểu rõ những rủi ro đi kèm?

Vì sao người nuôi vẫn chọn dùng kháng sinh?

1. Tâm lý “ăn chắc mặc bền”

Một trong những lý do lớn nhất khiến người nuôi chọn kháng sinh là tâm lý sợ rủi ro. Trong quá trình nuôi, đặc biệt ở các giai đoạn dễ phát sinh dịch bệnh (giao mùa, thả giống, gần thu hoạch…), kháng sinh được xem là “bảo hiểm rẻ tiền” giúp kiểm soát dịch bệnh nhanh chóng. Người nuôi thường nghĩ: “Dùng kháng sinh thì chắc ăn hơn”, “Phòng còn hơn chữa” – và kháng sinh chính là công cụ phòng ngừa quen thuộc.

Tâm lý này bắt nguồn từ sự thiếu niềm tin vào các biện pháp phòng bệnh khác như cải tạo môi trường, dùng vi sinh hay tăng cường miễn dịch tự nhiên. Thêm vào đó, kháng sinh thường cho kết quả thấy rõ ngay – vật nuôi hết bệnh nhanh, ít hao hụt – càng khiến người nuôi thêm phần yên tâm dù hậu quả lâu dài có thể nghiêm trọng.

2. Thiếu kiến thức và tư vấn chuyên môn

Một bộ phận lớn người nuôi, đặc biệt ở các vùng nông thôn hoặc nuôi nhỏ lẻ, không được trang bị đầy đủ kiến thức về sử dụng kháng sinh đúng cách. Nhiều người không phân biệt được loại kháng sinh, liều dùng, thời gian ngưng thuốc, dẫn đến việc sử dụng bừa bãi, thiếu kiểm soát. Không ít trường hợp mua kháng sinh theo lời khuyên của người bán hàng mà không qua chỉ định của bác sĩ thú y hay chuyên gia.

Ngoài ra, do thiếu hệ thống tư vấn đáng tin cậy, người nuôi thường dựa vào “kinh nghiệm truyền miệng” hoặc “hỏi lối xóm” để xử lý bệnh, dễ dẫn đến dùng sai thuốc, sai liều hoặc lặp lại các sai lầm từ người đi trước.

Thiếu kiến thức và tư vấn chuyên môn

3. Áp lực về hiệu quả kinh tế

Nuôi trồng thủy sản hay chăn nuôi công nghiệp đều là các ngành có biên lợi nhuận mỏng và rủi ro cao. Khi chi phí đầu vào (thức ăn, giống, nhân công…) tăng lên, người nuôi buộc phải tìm cách giảm hao hụt, tăng tỷ lệ sống, và kháng sinh được xem là giải pháp nhanh chóng, ít tốn kém so với việc đầu tư vào cải tạo môi trường, tăng cường hệ miễn dịch tự nhiên hay sử dụng chế phẩm sinh học.

Kháng sinh rẻ hơn so với vi sinh chất lượng, đồng thời lại dễ tìm mua, dễ sử dụng, không yêu cầu kỹ thuật cao. Trong bối cảnh áp lực cạnh tranh gay gắt, nhiều người nuôi ưu tiên kết quả ngắn hạn, chấp nhận rủi ro dài hạn – thậm chí cả việc bị loại hàng khi kiểm tra dư lượng.

4. Thị trường thiếu kiểm soát và sản phẩm kém chất lượng

Thị trường hiện vẫn tồn tại nhiều loại thuốc thú y kém chất lượng, sản phẩm ghi sai nhãn, không rõ nguồn gốc hoặc bị pha trộn kháng sinh mà không công bố thành phần. Điều này khiến người nuôi không biết mình đang vô tình sử dụng kháng sinh, hoặc sử dụng kháng sinh nhiều lần trên cùng một lứa nuôi mà không nhận ra.

Hệ thống quản lý thuốc thú y tại một số địa phương còn lỏng lẻo, thiếu giám sát, cho phép thuốc trôi nổi dễ dàng tiếp cận người nuôi. Trong khi đó, những sản phẩm vi sinh, men tiêu hóa hay enzyme – vốn được khuyến khích sử dụng – lại thường có giá cao, khó phân biệt thật giả, khiến người nuôi không yên tâm.

5. Tác động từ chuỗi cung ứng

Các thương lái, nhà thu mua thường chỉ quan tâm đến kích cỡ, trọng lượng và hình thức sản phẩm, mà ít khi kiểm tra việc sử dụng thuốc trong quá trình nuôi. Điều này vô tình tạo ra môi trường “dễ dãi” cho việc dùng kháng sinh.

Mặt khác, thiếu liên kết chuỗi giá trị giữa người nuôi – nhà phân phối – nhà chế biến – người tiêu dùng khiến người nuôi không bị ràng buộc trách nhiệm với chất lượng đầu ra. Khi không có ai kiểm tra nghiêm ngặt, người nuôi sẽ tự quyết định giải pháp ngắn hạn để đảm bảo thu hoạch, bất kể có dùng kháng sinh hay không.

6. Chưa có giải pháp thay thế hiệu quả tức thì

Dù đã có nhiều nghiên cứu và sản phẩm sinh học thay thế kháng sinh như: vi sinh đường ruột, thảo dược, enzyme, probiotic, vaccine…, nhưng thực tế hiệu quả của các giải pháp này thường không tức thời như kháng sinh. Điều này khiến người nuôi mất kiên nhẫn, đặc biệt khi vật nuôi đang trong tình trạng bệnh nặng.

Nhiều trường hợp đã thử dùng vi sinh nhưng không đúng kỹ thuật, không đúng liều lượng hoặc dùng sản phẩm kém chất lượng nên không đạt hiệu quả, dẫn đến niềm tin bị suy giảm và quay lại với kháng sinh.

7. Chính sách quản lý còn thiếu quyết liệt

Mặc dù có nhiều quy định về việc kiểm soát sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản, nhưng việc thực thi ở một số địa phương vẫn chưa đủ mạnh. Việc xử lý các trường hợp vi phạm chủ yếu mang tính nhắc nhở, chưa đủ sức răn đe, chưa tạo ra thay đổi thực chất trong thói quen người nuôi.

Việc kiểm tra dư lượng kháng sinh hiện mới chỉ thực hiện ở khâu cuối cùng (trước khi xuất khẩu hoặc tại một số chuỗi cung ứng lớn), trong khi khâu sản xuất, phân phối và tiêu thụ thuốc thú y lại ít được giám sát. Điều này khiến người nuôi ít sợ bị xử lý, từ đó vẫn tiếp tục lạm dụng kháng sinh.

8. Giải pháp: Làm sao để người nuôi từ bỏ kháng sinh?

Để giảm sự phụ thuộc vào kháng sinh, cần một chuỗi hành động đồng bộ từ nhiều phía:

1.8 Nâng cao nhận thức người nuôi

• Tổ chức các lớp tập huấn định kỳ về sử dụng thuốc đúng cách, hiểu rõ tác hại của việc lạm dụng kháng sinh.

• Truyền thông mạnh mẽ trên các phương tiện đại chúng về nguy cơ mất thị trường, ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng.

2.8 Cải thiện hệ thống tư vấn kỹ thuật

• Tăng cường đội ngũ kỹ thuật viên địa phương có chuyên môn để tư vấn tận nơi cho người nuôi.

• Hợp tác với doanh nghiệp cung cấp giải pháp sinh học để giới thiệu sản phẩm thay thế kháng sinh phù hợp và hiệu quả.

3.8 Quản lý chặt thị trường thuốc thú y

• Siết chặt kiểm soát các đại lý thuốc thú y, kiểm tra chất lượng, nguồn gốc và nội dung nhãn mác.

• Loại bỏ các loại thuốc không rõ thành phần hoặc bị cấm nhưng vẫn lưu hành.

4.8 Phát triển giải pháp sinh học thay thế

• Đầu tư nghiên cứu và đưa ra các sản phẩm vi sinh, thảo dược, vaccine phù hợp với điều kiện nuôi tại địa phương.

• Tích hợp các giải pháp cải tạo ao, nâng miễn dịch tự nhiên, quản lý môi trường nuôi để hạn chế phát sinh bệnh.

Phát triển giải pháp sinh học thay thế

5.8 Kết nối chuỗi giá trị và kiểm soát đầu ra

• Thiết lập các chuỗi liên kết sản xuất an toàn có cam kết không dùng kháng sinh.

• Khuyến khích nhà máy chế biến, nhà bán lẻ ưu tiên thu mua sản phẩm nuôi sạch, có truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Kết luận

Kháng sinh không phải là “kẻ thù”, nhưng lạm dụng kháng sinh chính là nguyên nhân gây ra nhiều vấn đề nan giải trong chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản. Hiểu rõ vì sao người nuôi vẫn chọn kháng sinh là bước đầu tiên để xây dựng chiến lược thay đổi hành vi một cách hiệu quả.

Hành trình chuyển đổi từ nuôi bằng kháng sinh sang nuôi bền vững bằng giải pháp sinh học là chặng đường dài và cần sự chung tay của cả người nuôi, nhà quản lý, chuyên gia kỹ thuật và doanh nghiệp. Khi niềm tin được xây dựng, hệ thống được hỗ trợ đúng cách, người nuôi chắc chắn sẽ có thể từ bỏ kháng sinh – không vì bị bắt buộc, mà vì chính lợi ích lâu dài của họ.